Zanim przeczytasz
Zaczerwienienie, obrzęk i ból w miejscu wkłucia oraz niewysoka gorączka, rozdrażnienie lub senność, które mijają w 1–3 dni, to spodziewany odczyn po szczepieniu. Dziecko można wtedy obserwować w domu. Duszność, obrzęk twarzy, drgawki, płacz, którego nie da się utulić, albo gorączka około 40°C w ciągu dwóch dni od szczepienia wymagają pilnej pomocy. Niepożądany odczyn poszczepienny (NOP) to pojęcie szersze: obejmuje zdarzenia zdrowotne do 4 tygodni po szczepieniu.
- Liczby: miejscowy odczyn przy około 1 na 10 dawek
- Jak: zimny okład, ruch kończyną, lek według masy
- Uwaga: grudka po BCG po kilku tygodniach jest spodziewana
- Jak: rodzic może sam zgłosić NOP do URPL
Czym zwykły odczyn po szczepieniu różni się od NOP?
Odczyn to reakcja spodziewana, a NOP to kategoria formalna, do której zalicza się zdarzenie na podstawie związku czasowego ze szczepieniem, a nie udowodnionej przyczyny. Szczepienia.Info (NIZP PZH-PIB) opisuje odczyn jako naturalną odpowiedź układu odporności na szczepionkę. Jej nasilenie zależy od rodzaju i składu preparatu oraz od indywidualnej reakcji dziecka.
W praktyce rozróżnia się dwa pojęcia:
- Odczyn spodziewany: krótki, ograniczony do miejsca wkłucia lub łagodnych objawów ogólnych, bez potrzeby zgłaszania.
- NOP: każde zaburzenie zdrowia w ciągu 4 tygodni od szczepienia (po BCG okno jest dłuższe), a w języku lekarzy zwykle odczyn nasilony, dłuższy albo rozleglejszy, na przykład zaczerwienienie całego ramienia.
Odczyn bywa miejscowy, w okolicy wkłucia, albo ogólny, obejmujący całe dziecko. Zwykły odczyn nie jest jeszcze powodem do alarmu, a „NOP” nie znaczy automatycznie, że coś poszło źle.
Jakie objawy po szczepieniu są normalne?
Normalne są objawy w miejscu wkłucia oraz niewysoka gorączka, rozdrażnienie, mniejszy apetyt i senność, które ustępują same w 1–3 dni. Zwykle nie wymagają zgłoszenia, a odczyn miejscowy ustępuje bez leków.
Miejscowo pojawiają się:
- zaczerwienienie,
- obrzęk,
- ból,
- świąd.
U niemowlaka i małego dziecka dochodzą objawy ogólne:
- niewysoka gorączka,
- rozdrażnienie i płacz, także trudniejszy do ukojenia niż zwykle,
- mniejsza aktywność i mniejszy apetyt,
- nadmierna senność.
Jeśli maluch płacze i ma podwyższoną temperaturę pierwszego dnia po szczepieniu, mieści się to w typowym przebiegu, o ile płacz da się utulić, a objawy mijają w 1–3 dni.
Odczyn po szczepieniu przeciw gruźlicy (BCG)
Po BCG odczyn wygląda inaczej niż po innych szczepionkach: po kilku tygodniach pojawia się naciek, rumień i grudka z pęcherzykiem o ropnej zawartości. To przebieg prawidłowy i nie trzeba go leczyć. Okno NOP jest po tej szczepionce wydłużone do 3 miesięcy, a grudka kilka tygodni po szczepieniu noworodka jest odczynem spodziewanym, nie nowym problemem. Kończy się blizną, która zostaje u prawie 95% szczepionych dzieci.
Odczyn po MMR pojawia się później
Po szczepionce przeciw odrze, śwince i różyczce gorączka lub wysypka mogą wystąpić kilka dni do dwóch tygodni po szczepieniu, a nie w pierwszej dobie. Szczegóły odczynów opisuje tekst o szczepionce MMR.
Jak często zdarzają się niepożądane odczyny?
Liczby pochodzą z danych NIZP PZH-PIB.
| Zdarzenie | Częstość |
|---|---|
| Objawy miejscowe | około 1 na 10 dawek |
| Zgłoszenia NOP | średnio 0,05% szczepień z Programu Szczepień Ochronnych (PSO) |
| Reakcja anafilaktyczna | 1–1,1 na milion dawek |
NOP są stale monitorowane przez instytucje zdrowia publicznego.
Co robić w domu po szczepieniu?
Obserwuj dziecko, chłódź obrzęk i pozwól mu używać kończyny.
- Zostań w przychodni tak długo, jak wskaże personel, bo gwałtowne reakcje pojawiają się w ciągu kilku do kilkunastu minut.
- Mierz temperaturę i zapisuj godzinę oraz wartość. Lekarz zapyta o przebieg, a notatka jest dokładniejsza niż pamięć po nieprzespanej nocy.
- Przy obrzęku przyłóż zimny okład.
- Pozwól dziecku poruszać kończyną i nie unieruchamiaj jej temblakiem.
- Przy gorączce lub bólu podaj lek przeciwbólowy albo przeciwgorączkowy w dawce dobranej do wieku i masy ciała. Wybór między lekami wyjaśnia tekst paracetamol czy ibuprofen.
Duży odczyn miejscowy nie wymaga antybiotyku. Lekarz musi jednak upewnić się, że nie jest to zakażenie bakteryjne w miejscu wkłucia.
Które objawy wymagają lekarza, a które pogotowia?
Pomocy medycznej wymaga każdy objaw, który jest cięższy, dłuższy albo rozleglejszy niż typowy odczyn.
| Co robić | Objawy |
|---|---|
| Zostań w domu | objawy z listy normalnych: miejscowe i łagodne ogólne, mijające w 1–3 dni |
| Zadzwoń do lekarza | gorączka około 40°C w ciągu 2 dni od szczepienia; płacz, którego nie da się utulić; wysypka lub rumień skórny; odczyn miejscowy obejmujący całe ramię albo trwający 3–4 dni i dłużej; zaczerwienienie z ociepleniem i ropą |
| Wezwij 112 lub jedź na SOR | duszność, obrzęk twarzy lub warg, omdlenie, drgawki, nagła wiotkość z bladością i brakiem reakcji na bodźce |
Nagła wiotkość z brakiem reakcji to epizod hipotoniczno-hiporeaktywny (HHE). Drgawki mogą być drgawkami gorączkowymi, ale u dziecka tuż po szczepieniu nie czeka się na rozpoznanie. Ogólne progi temperatury, niezależne od szczepienia, opisuje tekst o gorączce u dziecka.
Jak zgłosić niepożądany odczyn poszczepienny?
Podejrzenie NOP zgłasza lekarz do powiatowej stacji sanitarno-epidemiologicznej (PSSE, potocznie sanepid). Rodzic może zgłosić działanie niepożądane szczepionki samodzielnie do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL).
- Lekarz (lub felczer): obowiązek wynika z ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi.
- Rodzic: prawo, niezależne od zgłoszenia lekarza.
Obowiązek ma lekarz, prawo ma rodzic, dlatego przy wizycie po odczynie warto zapytać wprost, czy lekarz zgłosił go do sanepidu.
Czy po NOP można kontynuować szczepienia?
Tak, miejscowy i ogólny NOP nie jest przeciwwskazaniem do kolejnych dawek. Przy ciężkim odczynie, na przykład anafilaksji, decyzję o dalszych szczepieniach podejmuje lekarz. Terminy kolejnych dawek pokazuje kalendarz szczepień.
Czy każdy objaw po szczepieniu wywołała szczepionka?
Nie. NOP oznacza związek czasowy, więc w 4-tygodniowym oknie mieści się także przypadkowa infekcja, a czasem błąd podania, na przykład w złe miejsce lub na złą głębokość. Dlatego objaw, który się przedłuża albo nasila, trzeba sprawdzić u lekarza, zamiast przypisywać go z góry szczepionce i czekać.
